KİMYA LABORATUARINDA NELER YAPILIYOR

 

GENEL TANIM

Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirket (TEİAŞ). adından da anlaşılacağı üzere ülkemizde elektrik iletim faaliyetini yerine getiren bir Kamu İktisadi Teşebbüsüdür. Kurum bu görevini 22 grup Müdürlüğü ile sürdürmektedir. Hayatımızda önemli bir yen olan elektriğin sağlıklı bir şekilde iletimi gereklidir. Bunu için kurumun sahip olduğu trafoların bakım, onarım ve yenileme çalışmalarının etkin bir şekilde sürdürülmesi gerekmektedir. Bu çalışmaların yerine getirilmesinde bir rol; birim faaliyet göstermektedir. Bunlardan biride Kimya Laboratuarlarıdır.

Kurumumuzda 1 ilde bulunan Kimya Laboratuarları trafoların: arıza, yıllık bakım ve onarım faaliyetleri sırasında yapılan analizlerle sorumlu amirlere çeşitli bilgiler sunarak arızanın belirlenmesi, bakını faaliyetinin el kin bir şekilde sürdürülmesi ile trafon un geleceği hakkında veriler sunar.

Laboratuarımız bu çalışmalarını 1 Kimyager sorumluluğunda 2 Teknisyen (Memur) ve 2 Teknisyeni (İşçi) ile sürdürmektedir.

 

TRAFO YAĞI HAKKINDA GENEL BİLGİ

Trafo, reaktör, kapasitör. vs. kullanılan madeni yağlar: Yalıtım. Soğutma. Bilgi Taşıma. Ark Söndürme ve Malzemeyi Korumak gibi görevleri yerine getirirler.

Trafolar aşırı ısınma, donanımdan kaynaklanan sorunlar nedeniyle veya ark oluştuğunda yalıtım yağanının kimyasal yapısında bozulmalar meydana gelir. Bu bozulmalar Laboratuarımızda yapılan analizlerle saptanarak, trafonun verdiği bu bilgi Laboratuarımız aracılığıyla ilgililere iletilmektedir.

Bu aşamada Laboratuarımız, yalıtım yağının verdiği kimyasal bilgileri alıp işlemekte ve sorunun odak noktasının bulunmasına yardımcı olmaktadır.

Laboratuarımızda 9 adet test yapılmaktadır. Sonraki sayfada bu testler ve testlerle ilgili detaylar verilmiştir.

 

LABORATUARDA YAPILAN TESTLER

1.      Renk ve Görünüş Testi

2.      Delinme Gerilimi

3.      Su İçeriği

4.      Asitlik

5.      İç Yüzey Gerilimi

6.      Yoğunluk

7.      Viskozite

8.      Parlama Noktası

9.      Gaz Analizleri

 

 1 Renk ve Görünüş Testi

Bu test yağ ve trafo hakkında ilk Ön bilgiyi vermektedir. Eğer trafoda bir olay veya arıza durumu varsa deneyimli personel tarafından bu test ile ön bilgi alınabilir. Sıfır bir yağın görünüşü berraktır ve içinde herhangi bir partikül bulunmaz. Ama yağ yaşlandıkça ve oluşan arızalar nedeniyle yağın rengi koyulaşır ve bazı durumlarda tortu ve partikül gözlenebilir.

Renk sayısı "Renk Karşılaştırıcı" ile belirlenir. 0.5-8,0 arasında renk değeri vardır. Yağ sıfırken 0,5'tir. Yaşlandıkça ve arıza durumlarında bu değer artar.

2. Delinme Gerilimi (D.E.)

Bir diğer adı Dielektrik Dayanımı olarak da bilinen bu testte, belli koşullar altında ve enerjili iki elektrot arasında bulunan bir yalıtım yağının, delindiği veya dayanabildiği gerilimin volt olarak değeridir. Delinme gerilimi; nemlilikten, tortu ve partikül miktarından ve sıcaklıktan etkilenmektedir.

Bu test trafo yağı değiştiğinde, tasfiye edildiğinde veya arıza durumlarda yapılmaktadır.

Delinme Gerilimi testinde VDK (Alman Elektroteknik Birliği) metoduna göre çalışılmakta ve sıfır bir yağın dielektrik dayanımı 50 kV üzerinde olmalıdır.

 

3. Su içeriği 

Trafoya dışarıdan giren ve oksidasyon sırasında oluşan suyun büyük bir kısmı, yağ içinde ve kağıt yalıtkanda çözün inektedir. Trafodaki toplam su militan arttıkça. yalıtım sisteminin dielektrik direnci düşmeye başlar. Ayrıca su katalizör görevi yaparak: yağ, kağıt ve diğer katı yalıtkanların bozulmasını hızlandırır. Laboratuarımızda Kari Fischer Kem Ölçer ile trafodaki su militan ölçülmektedir.

ASTM (Amerikan Test ve Maddeler Birliği) Metoduna göre çalışan cihaz, yine aynı metoda göre max. 10 ppm'e kadar olan değerler normal kabul edilmektedir.

 

4. Asidite

Yağda bulunun asit özellikli maddelerin miktarım en iyi şekilde gösteren testlerden biridir. Bu test yeni yağlarda kirlenme boyutu ve rafinasyon derecesini gösterirken işletmedeki yağlarda ise oksidasyon (yaslanma) derecesinin bir göstergesidir. Asitliğin yükselmesi ile: metal kısımlar aşınır, elektriksel özellikler kötüleşir ve katalitik etkisiyle kâğıt ve selüloz yapının bozulmasını hızlandırır.

Testin birimi TAN (Toplam Asit Sayısı) olup, ASTM standardına göre sıfır yağın asittik derecesi 0.02 TAN'ın altında olmalıdır.

 

5. İç Yüzey Gerilimi

 

İç Yüzey Gerilimi Testinde; iki yoğun faz arasındaki sınır yüzey gerilimi ölçülür. Laboratuarımızda yağ ile su yüzeyleri arasındaki sınır kuvveti ölçülmektedir. Bu test kirlenme ve oksidasyon ürünlerinin varlığını duyarlı bir şekilde ölçer. Yeni yağlarda bulunan yüksek değerler yağda kirlenmenin yokluğuna, düşük değer ise kirlenme olduğuna işaret eder. Asidite ile ters orantılıdır. Yani asit miktarı arttıkça iç yüzey gerilimi düşer.

Testin birimi dyn/cm olup. ASTM standardına göre yeni yağın iç yüzey gerilimi 40 ve üzeri olmalıdır. Bu değer yağın kirlenme ve oksidasyonuna bağlı olarak düşer

 

 

 

6. Yoğunluk

Yoğunluk: bir maddenin bir hacimdeki kütlesine denir. Soğuk ildim kuşağında çalışan trafolarda, yüksek yoğunluklu yağlar çoğu zaman sorun teşkil eder. Trafo enerjisiz kaldığında, tank dibinde binken serbest su donar ve yağ içinde buz kristalleri oluşur. Eğer yağın yoğunluğu buz kristallerinden daha büyükse, buz parçalan yağda yüzmeye başlar. Trafo çalıştığı zaman ise buz parçalan erir ve enerjili bölgelerde kısa devreye sebebiyet verir. Bu nedenle soğuk bölgelerde buzdan daha küçük yoğunluklu yağlar tercih edilir.

Yoğunluk dansimetre ile ölçülmektedir. Testin birimi gr/cm3 olup. ASTM standardına göre yeni yağın yoğunluğu 0.865-0.910 gr/cm3 arasında olmalıdır.

 

 

7. Viskozite

Akışkanların akmaya karşı gösterdiği iç dirence Viskozite denir. Bu test ısı transferi için bir denetim faktörüdür ve yağın iyi bir soğutma işlevi yapabilmesi bu özelliğe bağlıdır. Bu test işletmedeki trafolarda rutin olarak yapılmaz. Yağ yaşlanmış ve kirlenmeler başladığında ölçümler yapılır. Çünkü yağ yaşlandıkça oluşan oksidasyon ürünleri akışkanlığı azaltarak viskoziteyi yükseltir. Viskozitenin yükselmesi yağın soğutma özelliğini olumsuz yönde etkileyerek arızalara sebebiyet vermektedir.

Laboratuarımızda saybolt viskozite ölçülmekte olup birimi SSU (Saybolt Universal Seconds)"dur. ASTM standardına göre Viskozite yeni yağlar için maksimum 66 SSU olmalıdır.

 

 

8. Parlama Noktası

Özel koşullar altında ısıtılan yağın, yüzey tabakasında oluşan buharının üzerinden küçük bir test alevi geçirildiğinde, ilk kez yandığı sıcaklığa parlama noktası denir. Parlama noktası trafonun yanabilirliği hakkında önemli bilgi veren bir testtir. Bu test işletmedeki trafolar için rutin bir test değildir. Ancak yağın değişiminden sonra, trafoda meydan gelen arızalarda ya da yağda olağan dışı koku olduğunda ölçüm yapılır. Yağın parlama noktasının aşırı düşmesi yanıcı ürünlerin meydana geldiğini gösterir.

Laboratuarımızda Cleveland Açık Kap Yöntemi ile bu test yapılmakta olup. ASTM standardına göre Parlama Noktası yeni yağlar için minimum 140 C° olmalıdır.

9. Gaz Analizleri

Gaz analizleri; arızaların tespiti ve trafoların rutin kontrolleri ile ilerde oluşabilecek arıza ve hasarların erken teşhis için oldukça önemlidir.Bu acıdan Laboratuarımızın bel kemiğini oluşturmaktadır. Gaz analizleri: yeni ve onarılmış trafoları kontrol etmek, işletmedeki kullanım hatalarını belirlemek ve işletmedeki trafolardan erken uyarı bilgileri almak amacıyla yapılmaktadır. Çeşitli nedenlerden dolayı trafoda oluşan gazlar ya yağda çözünmüş halde ya da serbest halde bulunurlar. Yağdan alınan örneklerle "Yağda Çözünmüş Gaz Analizleri" yapılarak trafonun gidişatı hakkında bilgi alınır. Laboratuarımızda Yağda Çözünmüş Gaz Analizleri ASTM metoduna göre Varian Gaz Kromatograf cihazı ile yapılmaktadır.

Sonuç

Yukarıda açıklamaya çalıştığımız testler bölgelerimizde ve Grup Müdürlüğü müze bağlı bölgelere rutin veya arıza durumlarında yapılmaktadır. Ayrıca belirttiğimiz testler 3. şahıslara da her ay belirlenen ortalama fiyatlarla yapılmaktadır. Bir sonraki sayfada test fiyatları gösterilmiştir.

 

 

 

 

Test Fiyatları

Aşağıdaki tabloda 2011 Ocak Ay'ına ait işçilik hariç olmak üzere belirlenen fiyatlar listelenmiştir.

YAPILAN TESTLER

BİRİM FİYATI

 

RENK

45

 

DELİNME GERİLİMİ

67

 

SU İÇERİĞİ

154

 

ASİDİTE

154

 

İÇ YÜZEY GERİLİMİ

89

 

YOĞUNLUK

57

 

VİSKOZİTE

89

 

PARLAMA NOKTASI

67

 

GAZ ANALİZİ

658

 

İletişim

TEIAŞ 13. iletim Tesis ve işletme Grup Müdürlüğü

Kimya Laboratuarı

Malatya Yolu 5. Km Elazığ

Telefon; 0 424 247 26 04 Dahili: 1467

Bilal ÖNER

TEİAŞ 13.İletim Tesis ve İşletme Grup Müdürlüğü

bilal.oner@teias.gov.tr